حاج هاشم روشن روان, شعر

زنده یاد حاجی هاشم : قصه ی چوله با زارعین

« چوله و زارعین » قصه ای است منظوم و به سبک و سیاق « موش و گربه » عبید زاکانی سروده شده است . هر چند به مرتبه و منزلت شاهکار آن استاد طنز اجتماعی ادب پارسی نمی رسد اما می توان ادعا کرد که از لحاظ روانی کلام ، رعایت وزن و قافیه ، ترکیبات تازه و از همه مهمتر بدیع و بکر بودن سوژه ، یکی از بهترین هاست که تاکنون به شیوه عبید سروده شده است .

در این حکایت ، نام تعداد زیادی از روستاها و شهرهای منطقه لارستان و شهرستان بستک ( که سابق یک سامان بوده اند ) آمده است و بعضاً اسم های خاص ، و تکرار این اسامی برای خواننده ای که با آن نواحی و مردمان شریف و خونگرم آن آشنایی دارد و یا حداقل به آنجاها سفری نموده است ، بسیار جالب و خاظره انگیز خواهد بود .

قصه این شعر تمثیل است و اسامی آن می تواند سمبلیک باشد . این شعر گرچه به زبان فارسی است اما در آن بسیاری از واژه ها و اصطلاحات و ترکیب هایی به کار رفته است که خواننده را با لهجه ای آشنا می سازد که می توان آن را فارسی جنوبی نامید .

واژه هایی را به خواننده معرفی می نماید که برای زبان پژوهان و زبان شناسان جالب توجه خواهد بود کلماتی که شاید خواننده برای اولین بار می بیند به طور مثال همین کلمه چوله ( chuleh ) که آن را در هیچیک از فرهنگ نامه های معاصر نمی یابیم و نام حیوانی ست از تیره خوک سانان ! ولی نه خوک است و نه گراز و البته از هر دو بهره ای دارد ! دارای تیغ های زهرآلود و کشنده است ولی خارپشت یا جوجه تیغی هم نیست و از آن بزرگتر است .

مردم به آن صید شب یا شبگرد هم می گویند . در بخش اشعار محلی ، شاعر قابلیت ها و انعطاف زبان کهن لارستانی که در بسیاری از واژه ها و ترکیب ها با پارسی باستان اشتراک دارد به نمایش می گذارد . و اگر از نظر ادبی با اشعار این کتاب نگاه کنیم می توان گفت که این بخش از غنای بیشتری برخوردار است و ایرادات بخش فارسی را ندارد .

زنده یاد حاج هاشم روشن روان

زنده یاد حاج هاشم روشن روان

مـــن بــه نــام خــــــدا کنــم آغـــــاز

قصــــه ای بـا هــــــزار سـوز و گــداز

تـــــا بخـــواننــــــد ســـالیـــــان دراز

قصـــــه ی چــولـــه است و دهقـــانـــا

چـــــولـــه یا صید شو و یـــا شبگـــرد

کــه بـــر آزد زجنس مــــردم گـــــرد

هســـت بسیــــــار مـــوزی و نامـــــرد

تَــــــهِ خــــود مـــی کشــد به جنســانا

سنـــه الـــف و سیصــــد و هفــتـــــاد

و یَـــکَ اش بـــود قصــه شــــد بنیــاد

چـــولـــه ای از زمـــــان اســـتـــبــداد

منــــزلش بــــود تـنــگ مــــرغــانـــا

روزهـــا عــمــق غـــــار خــوابیـــدی

شب چــه شــــد راه دشـــت پیمــودی

هـــــر کجـــا کــه زراعتـــی دیــــدی

خـوردی و کوفتــی بــــه دنـــــــدانـــا

زارع از دست او بـــــــه رنج و عــذاب

راه چــــاره بــــــرایشـــــان نـــایـــاب

بـا هیـاهـــــو بــــه چوله کـــرد خطاب

تـا بـــه کی جــــور و ظلــم و عصیانــا

چـــولــــــه ی بـــی حیــای بــی آزرم

جنـــس مــا با لگـــــد نمـــودی نـــرم

شکوه است می کنـــــم به قاضی هــرم

تا کــه حُکمت کنـــــــد بـــه رجمانــا

داد خــود مــــی بـــرم بـه بــاغ و بنـــو

تـا در خانـــــــــه ات کننـــد عــلـــــو

گــوشـــــت پشتت نهنـــــد لای پلـــو

موقــــع چاشــــت بـــــزرگــــانــــــا

لشکـــــر بـــاغ بــا نقـــاره و ســـــــاز

بنـــــوی هـــم شـــود بـــه او انبـــــاز

گــر کـه پنهان شوی به نــزد گــــــراز

دستـگیـــرت کننــــد بـــــه آسانـــــا

عبــــدل چــــولــه کش کنــم آگــاه

او کــــــه بگـــرفته رخصت از مــــلا

او زخــــونـت نــمــــی کنـــد پـــروا

گـــوشت چــــوله خورد فـــــراوانـــا

خانه است هـر چه هست ژرف و عمیق

هــــر چـــه باشـــد مــدور و تاریـــک

عبــــدل چـــولـــه کش بسان حـــریق

پنـــبــــه آســـا تــوئیش جـــدبـــانـــا

رو به سوراخ تو نهــد چـــون مــــوش

سر فــــرو مـــی بـــرد میـــان دو دوش

لب ببندد چو کلب صیــــدی خمــوش

دستــگیــرت کنــــد بـــــه آســـانــــا

حــــربــه ای است نــــام او شش پــــر

هســـت در دســــت عبــــدل کافـــــر

او کـــــه باشــــد بــــه قاضیـــان نوکر

خــون چــــولــــه مکـــد فــــراوانــــا

یـا کنــــم شکـــوه ات بــه اهل خلــور

تـا بـه فتـــــوای و رای قاضـــی خـــور

دسـت بستـــه تــــو را بــــرد مجبـــور

در حضــــور بــرزرک ایشــــــــانــــا

اوزی هـــــا کنـــــیم مستحضــــــــــر

تا در آینــد جملگـــــــی یکســـــــــر

همه شان با چمــــاق و بـــــا شش پـــر

بــــر ســــرت آورنـــــد همجومانـــــا

یا کنم شکــــوه ات بــــه اهــــل گلار

تا فرستنــد ده نفـــر خـــــون خـــــوار

بـا خــــود آرنــــد تلـــــه از زنگــــار

دســــــت و پـــــایت کننــــد قیدانـــا

لشکر از گوگرلک کشم ســـــر تـــــو

تا که در خون کشنـــد پیکـــــر تـــــو

تـــــــا شــــــود دلفگـــار مادر تـــــو

بس نـه گندم خوری نـــه کـــاهـــانــــا

سیـد معـــــلای مــــی دهــــم اخبــــار

جــــایگــــاهت به او کنـــــم تکــــرار

تـــا بگیــــرد تـــــو را کنـــــد افســــار

ســـــود نـــــدهـــــد دگــــر پشیمانــــا

شکـوه ات برآ غصّــه خواهـــــم بـــــرد

تا فرستنــــــد بهــــر مــــاهـــــا گــــرد

آن جوانـــان ســــر گــــت رو خــــورد

بــر سرت آورنــــــد هجــــومـــــانـــــا

پــــــــور اســفنــــــدیــــــار عبـــــدالله

اســـداللــه و حـــــاجــــــی نصــــــرالله

تـــــــوی لاور زنــنـــــد خـــــرگـــــاه

کی بری جــان بــه در بــــه آســـــانـــــا

چـوله واللـــــه اگـــــر شـــــوم لابـــــد

مــی کنم شکوه ات هر آنچه که شــــــد

بــده شیــر و قلات و کــــوره و هـــــود

هـمـــــه آمــــــاده بهـــــر جنگــــانــــا

اَنوِه و بیســـه و پتـــــو و هـــــرنـــــک

شیخ حضـور دهنک مثــــل پـــلنــــگ

همه ایستــــاده مستعــــد بــــه جنــــگ

پوستت پـــــر کننــــد زکــــاهـــــانــــا

کوهـــج و پــــارو و کچــــو و جنــــاح

کـــل و پسبنـــــد بــــا کنـــــار سیــــاه

وان فرامـــــرزیـــــان شونــــد همــــراه

روزگـــارت کننـــــد سیــــاهـــــانـــــا

بـــر کـــــه لاری و تُــــدر و دِه هتَــــل

اهـــل کوخرد و کوردان چــــو اجــــل

گــر بگویم تـرا کننــد شـــــل و پـــــل

گــوشتت می زنند بــــــه سیخـــــانــــا

دشـتــی و دهمیـــان بــــا هــــرمـــــود

زروانــــــــی بـــســــان آتــــش و دود

همـه چــون پشــه و تــــویــــی نمــــرد

خـــارهـــایت برنــــد بــــه یغمــــانــــا

کهنـــه و بــــا بــــراک و کــــرمستــــه

خنــج و چــــاطوس اهــــل آغصــــه

جملـــه جنــــگ آوران بــــرجستــــه

به تو ســــازنـــــد عرصــــه تنگانـــــا

گر کنی التماس و گــــــر فــــریـــــاد

محلچه ی فیشــور و حسیــــن آبـــــاد

دهم اخبـــار هــــر چــــه بــــادابــــاد

ســود ندهـــــد دگــــر پشیمـــــانــــا

دشمنـــــــانت بـــه تــــو بشورانیــــم

تا زجور تـــــو در امــــان مــــانیـــــم

به خیالت که مـــــــا نمـــــی دانیــــم

به کجا می شــوی تـــــو پنهـــــانـــــا

راست می گویی چولــــه ی دیــــوس

با خبر نیستـی تـــــو از جــــاســــوس

که در خانه ات زنــد مــــوس مــــوس

بشنـــــود بــــویت از مشــــامــــانــــا

شکوه ات می کنم بــه اهــــل گِتـــــو

تـــــــا کننـــــدت مقابـــــل ورشــــو

پس دستت زننـــــد بـــــا بـــــرنـــــو

که به خونت خوری تــــو غلطــــانــــا

گر که که اوضاع بود بدیـــن منـــــوال

دستگیــــرت کننــــد مــــردم کــــال

می کشنـــــدت نهنــــد در یخچــــال

جســـــدت رد کننــــد خلیجــــانــــا

بفرستنــــــد بـــــرای شیــــخ دبــــی

تا سر سفره ات خـــــورد بــــا مـــــی

جشن شادی کننــــد بــــا دف و نــــی

پــــــــایکوبــــی و دست افشـــــانــــا

همه سوراخ هـــای تــــو بلـــــدیـــــم

بدمان می کنی تو ما نـــــه بــــدیـــــم

ما فقیـــر همچـــــو مـــــردم اردیــــم

دشمنـــــــــانت کنیـــــم آگـــــانــــا

نیمه شب که در آیـــــی از ســـــوراخ

هر چه بـــــی آبرویــــی و گستـــــاخ

می زنند بر سرت کــــه گویـــــی آخ

چـــــاخ و چیخ ات شــــود بلندانـــــا

ما که با تو نه دشمنیـــــم نــــه دوست

نه به گوشتت نظر بود نــه بــــه پوست

گر که گویند گــوشت تــــو داروست

لیـک بــــرمــــا بــــود حرامـــــانــــا

پند من گوش کن تـــو ای چــــولــــه

بار و کـــارت نمــــای در کــــولــــه

تند رو چون موتـــور کــــه در فولــــه

ورنه مغــــزت شــــود پریشـــــانــــــا

زود رو تا نـــدیــــده ســــگ آهــــو

تا نرفته ست ایـن سمت بـــــه گلـــــو

تا نیفـــــتـــــاده ای بـــــه دام عــــدو

گور خود گم بکـــن از اینجـــــانـــــا

رو از اینجا ســــوی منـــــال زمیـــــن

بـــاغ پـــر میــــوه و نبـــــات ببیـــــن

گاهی هندونـــه گــــه خیـــــار بپیـــن

دست بـــردار از ایــــن مسلمـــــانــــا

بهر چــــه اینقــــدر تـــــو غــــداری

دست بردار از ایـــن تبــــه کـــــاری

ما تو چون اهـــل گــــوده پنــــداری

که گـــــریــــزنـــــد از عطــــارانــــا

نه چنان است ما نــــه آن هــــاییـــــم

بنشینیــــــم و حکـــــم بنمــــاییـــــم

پادهــــاشیــــم و لشکـــــر آراییـــــم

لشکـــــر مـــــا بـــــود فـــــراوانـــــا

آخرین نامـــــه ی چولــــه ی غـــــدار

دســــت از روزگـــــار مــــا بـــــردار

سـوی خنج و ســـده بشـــــور هـــــوار

چـون که آنجاست مســکنت جــــانــــا

چـوله منما بـــه خــــویش قصــــه دراز

خـارپشتـــی بــــه خـــــار پشت منــــاز

هـر چه در طبع خویی همچـــو گــــراز

گـاه کیـــن ننگــــری بــــه بعــــدانــــا

گر که خارت بـــــود بپـــــات نگـــــر

وان زمان کن نظر به دست و بـــه ســـر

آدمی این ســـــــه آورد بـــــه نظـــــر

زین سه جا می شوی تو بی جــــانـــــا

مــــی زنــــد چـــوب بــر سـر و پایت

تـــــا روی تــــر و دست بـــــابــــایت

تـــــا رسد گوش مـــــادرت وایـــــت

پس نه گندم خـــوری نـــــه نخلانـــــا

چوله از زارعین چـــــو ایــــن بشنیــــد

چند دوری به دور خــــــود چرخیــــد

گفت بر من مکــــن چنین نهــــدیــــد

ورنه صحـــــــرا کنـــــم خرابــــانــــا

تشرم می زنـــی بــــه عبـــــدل بـــــاغ

می نمایی بـــــه مــــن منــــال فــــداغ

حاجی ابراهیم مــــــی کنـــــم ابــــلاغ

تا برد طفل هـــــایـــم بـــــه آنجانـــــا

همـسرم از جلـــو خـــــود از دنبـــــال

مـــــی روم بــــا هـــــزار استعجـــــال

هـرم و بلـغــــان کننـــــدم استقبـــــال

حرمتم مـــــی کننـــــد فـــــراوانـــــا

من زخوف جحیــــــم نــــی ترســــم

زاکبر کـــــارحیـــــم نــــی ترســــم

زان دو طفـــل یتیــــم نــــی ترســــم

عسکر بهمــن است و کــــاکــــانــــا

اهل خنـج و ســــده بــــه دار زنـــــم

قاضی خــــــور تیـــــر کــــار زنــــم

عبدل چوله کش ســـــه خــــار زنــــم

یک به تخم و دو تا بــــــه پشمــــانــــا

نامـــه ای پس نــــوشت دهقــــانـــــی

سوی عبدل دگر کــه خـــــود دانــــی

چولــــه انـــــداخت مـــــا ز آبــــادی

دفع این کـــرد بــــایـــــد آســـــانــــا

عبدل چوله کش چـــو ایــــن بشنیــــد

چون سپند او ز جای خـــود پــــریــــد

دست زد بس لباس خــود بــــدریــــد

گفـت آوخ زیــــن لعیــــن نــــادانــــا

نامه از دست او گـرفت و بخــــوانــــد

گـــــشت رگ های گــــردن او تنـــد

فور بگرفت رخصـــت از آخــــونــــد

مثل شیــــری بشــــد خــــروشــــانــــا

گفت این چوله هـــم گزنــــده شــــده

گویا حاجی احمد است زنــده شـــــده

که ز مأوای خـــویش رانــــده شـــــده

مــــــی کنــــــد اذیت مسلمـــــانـــــا

عبدل چوله کش بـــــه تـــــردستــــی

رفت فـوری بــــه یُرد گـــــاوستـــــی

آن جوانـان چــــو جوجــــه خستــــی

جـمـــــــع بنمــــود زود و آســــانــــا

سـیــد چــــاه بنــــار شـــــد آگـــــاه

گــفت افسوس زیــن جــــر و دعــــوا

راه حــــلــــی اگــــر شــــود پیــــدا

بهتــــر است از جــــدال جنگــــانـــــا

سنــگی گر بفگند به چـاه جــــاهـــــل

کــی در آیــد بـــه ده نفـــــر عاقـــــل

چوله ناحص چــرا خــــورد حاصــــل

که شونـــد خشمنـــــاک دهقـــــانــــا

چوله گوسا به خــویش مغــــرور است

بین که او بــا قضــــات ناجــــور است

عبدل چوله کش کـــه مشهــــور است

چـقدر کـــرده چـــولــــه بیجــــانـــــا

چـولــه کــــرده است کـــار بیهــــوده

جـنـــــــس مـــــردم تبــــاه بنمــــوده

قـاضی خـــــونش مبـــــاح فرمـــــوده

حـکم قاضــــی است لازم اجــــرانــــا

چـوله بــا خــــار و زارع بــــا ششپــــر

گـر بیفتنـــد بــــه جـــــان یکدیگــــر

تـرسم اوضاع شود از ایـــن بــــدتــــر

بایـد ایــــن فتنــــه داد پــــایـــــانــــا

گـــر کــــه جنــــگ آوران آغصــــه

بـــــــه در آرنــــد بیـــــل از دستــــه

کاکا جـــــان آن دلیــــر بــــرجستــــه

مغـز چــــولـــه کنـــد پـــریشــــانــــا

وای بر حــال چـــــولــــه ای مــــردم

چوله گر گور خــــود نســــازد گـــم

مثــــــل جنــــگ جهـــــانـــــی دوم

قطع ســــازنــــد نســــل ایشــــانـــــا

قاضی بستـــــک و ســــران هرنــــگ

همه گفتنـــــد صلح بــــه از جنــــگ

در تصالح چـــــرا کنیــــم درنـــــگ

صلح نـــــامــــه کنیــــم امضــــانــــا

اکثریت صلاح بــــــر ایــــن دیـــــده

چون که زارع ز چـــولــــه رنجیـــــده

چوله مخفی شـــــود زهـــــر دیـــــده

کــــس نبینــــد ورا بـــــه آســــانــــا

بعضی گفتند چـولــــه معــــذور است

بهر او هــــرم و کاریــــون[۱] دور است

مادرش چونکه پیر و هـم کــــور است

عهــــد بــــدهــــــد رود تلستـــــانـــا

طبق دستـــور قــــاضـــــی و شـــــورا

عهدنامـــه بــــه میــــل شــــد امضــــا

قصه ی چولـــه شــــد تمــــام اینجــــا

فتنه خوابیـــد و یــــافت پــــایــــانــــا


[۱] کاریان : روستایی زیبا و باستانی واقع در بخش جویم

۴ دی ۱۳۹۵
https://www.didebani.com/?p=2615

نوشته های مرتبط

1 نظر در “زنده یاد حاجی هاشم : قصه ی چوله با زارعین

  1. دیده بان گفت:

    روحش شادویادش گرامی.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

در صورتی که ایمیل ندارید از این مدل استفاده کنید: a@b.com